چرا بعضی تصمیمها بعد از انتخاب سختتر میشوند؟
بعضی تصمیمها تا قبل از انتخاب دشوار به نظر میرسند. فکر میکنیم اگر بالاخره بتوانیم یکی از گزینهها را انتخاب کنیم، بخش اصلی مسئله تمام شده است. اما همیشه اینطور نیست. گاهی انتخاب انجام میشود و تازه قسمت دیگری از تصمیم شروع میشود،زندگیکردن با چیزی که انتخاب کردهایم.بهایی که قبل از تصمیم فقط درباره آن فکر میکردیم، حالا باید واقعاً پرداخت شود.بعضی گزینهها از دسترس خارج شدهاند.نتیجه هنوز معلوم نیست.اجرا از چیزی که روی کاغذ تصور میکردیم سختتر شده است. ممکن است تردیدی که تصور میکردیم با انتخاب تمام میشود، دوباره برگردد.به همین دلیل، بعضی تصمیمها فقط پیش از انتخاب سخت نیستند.
بعد از انتخاب سختتر میشوند.اما این سختی یک سؤال مهم ایجاد میکند،آیا سختشدن مسیر یعنی تصمیم اشتباه بوده است؟نه لزوماً.برای پاسخدادن به این سؤال، ابتدا باید بفهمیم دقیقاً چه چیزی سخت شده است.تصمیم گرفتن و زندگیکردن با تصمیم، دو مسئله متفاوتاند.پیش از انتخاب معمولاً با سؤالهایی از این جنس درگیریم:
- کدام گزینه بهتر است؟
- هر گزینه چه بهایی دارد؟
- چه ریسکی دارد؟
- چه چیزی به دست میآورم؟
- چه چیزی را کنار میگذارم؟
- کدام مسیر برای من قابلدفاعتر است؟
اما بعد از انتخاب، سؤالها تغییر میکنند:
- حالا دقیقاً باید چه کاری انجام دهم؟
- از کجا شروع کنم؟
- با بخش سخت این انتخاب چه کنم؟
- چقدر باید به آن زمان بدهم؟
- اگر نتیجه دیر ظاهر شد چه؟
- اگر دوباره تردید کردم چه؟
- از کجا بفهمم باید ادامه بدهم یا تصمیمم را بازبینی کنم؟
تفاوت کیفیت تصمیم و کیفیت اجرای تصمیم
ممکن است تصمیم مناسبی گرفته باشی اما آن را ضعیف اجرا کنی.ممکن است اجرای تصمیم بسیار دشوار باشد، بدون اینکه اصل انتخاب اشتباه بوده باشد. البته ممکن است در حین اجرا اطلاعاتی به دست بیاوری که نشان دهد تصمیم واقعاً نیاز به بازبینی دارد.مشکل زمانی ایجاد میشود که همه این حالتها را یک چیز فرض کنیم.بهای تصمیم بعد از انتخاب، واقعی میشود.قبل از انتخاب، بسیاری از هزینهها هنوز انتزاعیاند.میدانیم این مسیر زمان میخواهد.میدانیم ممکن است مدتی درآمد کمتر شود.میدانیم باید چیزی را کنار بگذاریم.میدانیم عدمقطعیت وجود دارد.میدانیم شاید مخالفت یا فشار ایجاد شود.اما دانستن با تجربهکردن متفاوت است.
پس از انتخاب، آن هزینهها دیگر چند عبارت در یک تحلیل نیستند.باید واقعاً زندگی شوند.زمان واقعاً مصرف میشود.درآمد واقعاً تغییر میکند.فشار واقعاً احساس میشود.فرصت انتخابنشده واقعاً کنار میرود.و همینجا ممکن است ذهن نتیجه بگیرد،پس حتماً اشتباه کردم.در حالی که همیشه اینطور نیست.گاهی چیزی که تجربه میکنی نه علامت اشتباهبودن تصمیم، بلکه همان بهایی است که از ابتدا بخشی از تصمیم بوده است.بعضی انتخابهای ارزشمند، بهای واقعی دارند.
گزینهای که انتخاب نکردی، بعد از تصمیم میتواند جذابتر به نظر برسد.تا قبل از تصمیم چند مسیر پیش روی توست.بعد از انتخاب، یکی از آنها تبدیل به واقعیت میشود.با تمام جزئیاتش.با سختیهایش.با هزینههایش.با روزهای خوب و بدش.اما گزینهای که انتخاب نکردهای، دیگر لازم نیست در برابر واقعیت امتحان شود.در ذهن باقی میماند و ذهن میتواند نسخه مطلوب آن را نگه دارد.در نتیجه ممکن است ناخواسته چنین مقایسهای انجام دهیم:
واقعیت پرهزینه و پرجزئیات انتخاب فعلی در برابر نسخه ایدهآلِ مسیری که انتخاب نکردهایم.
این مقایسه منصفانه نیست.گزینهای که انتخاب نکردی فقط مزایا نداشت.آن مسیر هم:
- بها داشت
- محدودیت داشت
- ریسک داشت
- عدمقطعیت داشت
- مشکلاتی داشت که چون واردش نشدهای، مجبور به تجربه آنها نشدهای
بنابراین جذابتر شدن یک گزینه کنار گذاشتهشده لزوماً نشانه این نیست که باید آن را انتخاب میکردی.
مواجهه زودتر با هزینه تصمیم تا منفعت آن
یکی دیگر از دلایل سختشدن بعضی تصمیمها، تفاوت زمانبندی هزینه و نتیجه است.در بعضی انتخابها، هزینه تقریباً بلافاصله ظاهر میشود.اما نتیجه مطلوب به زمان نیاز دارد.مثلاً ممکن است:
- هزینه تغییر از روز اول شروع شود
- دوره یادگیری بلافاصله سخت باشد
- درآمد برای مدتی کاهش پیدا کند
- نظم قبلی زندگی به هم بخورد
- یا فشار اجرای تصمیم فوراً احساس شود
در حالی که دستاورد اصلی،سه ماه،شش ماه،یک سال یا حتی دیرتر خودش را نشان دهد.این فاصله میان پرداخت بها و دیدن نتیجه میتواند باعث شود فرد در میانه مسیر تصور کند تصمیم جواب نداده است.در حالی که شاید هنوز زمان کافی برای ارزیابی نتیجه نگذشته باشد.به همین دلیل، قبل از یک تصمیم مهم فقط نباید بپرسیم،این تصمیم چه نتیجهای دارد؟باید بپرسیم،چه زمانی باید انتظار داشته باشم نتیجه آن دیده شود؟
عدمقطعیت با انتخاب تمام نمیشود
انتخاب کردن به این معنا نیست که آینده ناگهان روشن میشود.ممکن است تصمیم را گرفته باشی و همچنان ندانی
- نتیجه نهایی دقیقاً چه خواهد شد
- بعضی شرایط چگونه تغییر میکنند
- دیگران چه واکنشی نشان خواهند داد
- فرضهایی که داشتهای چقدر درستاند
- و چه اتفاقهایی خارج از کنترل تو رخ خواهند داد
بنابراین ممکن است بعد از انتخاب همچنان احساس عدمقطعیت وجود داشته باشد.اینجا یک مرز مهم وجود دارد،هنوز نمیدانم نتیجه چه خواهد شدباتصمیم اشتباهی گرفتهام،یکی نیست.تصمیم قابلدفاع قرار نیست آینده را تضمین کند.قرار است انتخاب با اطلاعات، شرایط، ریسکها، ارزشها و محدودیتهایی که در زمان تصمیم وجود داشتهاند، قابل توضیح و دفاع باشد.
همه سختیهای بعد از انتخاب از یک جنس نیستند
این شاید مهمترین بخش ماجرا باشد.وقتی بعد از تصمیم مسیر دشوار میشود، قبل از اینکه کل انتخاب را زیر سؤال ببری، مشخص کن با کدام نوع سختی روبهرو هستی.
۱. بهای طبیعی تصمیم
بعضی سختیها از ابتدا بخشی از همان انتخاب بودهاند.مثلاً میدانستی:
- تغییر مسیر دوره یادگیری دارد
- مهاجرت دوری ایجاد میکند
- راهاندازی کسبوکار عدمقطعیت دارد
- یک موقعیت شغلی جدید مسئولیت بیشتری میخواهد
- یا کنارگذاشتن یک مسیر، احساس فقدان ایجاد میکند
اگر اکنون همان چیزی در حال رخدادن است که از ابتدا میدانستی بخشی از بهای انتخاب است، سختی بهتنهایی دلیل بازگشت نیست.سؤال این است،آیا هنوز حاضر هستم بهایی را که آگاهانه پذیرفته بودم بپردازم؟
۲. مشکل در اجرای تصمیم
گاهی اصل انتخاب هنوز قابلدفاع است، اما اجرای آن مشکل دارد.ممکن است:
- اولین اقدام مشخص نشده باشد
- برنامه اجرایی وجود نداشته باشد
- زمانبندی غیرواقعی باشد
- منابع کافی اختصاص نداده باشی
- مهارت لازم فراهم نشده باشد
- مسئولیتها مبهم باشند
- یا موانع قابلپیشبینی مدیریت نشده باشند
در این حالت ممکن است وسوسه شویم دوباره درباره اصل تصمیم فکر کنیم.در حالی که مسئله واقعی شاید این باشد.تصمیم جدید لازم نیست؛ اجرای بهتر لازم است.مثلاً اینکه یک پروژه خوب پیش نمیرود الزاماً ثابت نمیکند شروعکردن پروژه تصمیم بدی بوده است.ممکن است مسئله، نحوه اجرا باشد.این دو را باید از هم جدا کرد.
۳. اطلاعات یا شرایط جدیدی که تصمیم را تغییر میدهند
گاهی هم سختی فقط بهای تصمیم یا ضعف اجرا نیست.واقعاً چیز مهمی تغییر کرده است.مثلاً:
- اطلاعات تازهای به دست آمده
- یکی از فرضهای اصلی تصمیم اشتباه از آب درآمده
- شرایط مالی به شکل اساسی تغییر کرده
- ریسکی که قبلاً محدود بود بسیار بزرگتر شده
- هدف یا شرایط زندگی تغییر کرده
- یا واقعیتی آشکار شده که هنگام تصمیم قابلمشاهده نبوده است
اینجا بازبینی تصمیم میتواند کاملاً منطقی باشد.بنابراین سؤال مهم بعد از سختشدن مسیر این نیست که سخت شده؛ برگردم یا ادامه بدهم؟سؤال دقیقتر این است که اینسختی از کدام جنس است؟
تفاوت لجبازی یا ایستادگی بر تصمیم
یکی از عبارتهایی که درباره تصمیم زیاد استفاده میشود این است که پای تصمیمت بایست.اما این جمله اگر بدون دقت استفاده شود میتواند خطرناک باشد.مالکیت تصمیم به معنای این نیست که تحت هر شرایطی باید مسیر قبلی را ادامه بدهی.اطلاعات تازه ممکن است برسد.واقعیت ممکن است با فرضهای اولیه متفاوت باشد.شرایط ممکن است تغییر کند.
بنابراین تصمیم قابلدفاع با اصرار کورکورانه تفاوت دارد.حتی گاهی قابلدفاعترین کار این است که بگویی،با اطلاعاتی که آن زمان داشتم، آن تصمیم منطقی بود؛ اما امروز اطلاعات یا شرایط تغییر کرده و تصمیم جدیدی لازم است.این تناقض نیست.این یعنی تصمیم را با واقعیت تازه بهروزرسانی کردهای.
فقط به این دلیل که تا اینجا آمدهای، مجبور نیستی ادامه بدهی
عدم برگشت از مسیر به دلیل هزینه بالا اجرا
زمان گذاشتهای.پول خرج کردهای.انرژی مصرف کردهای.شاید بخشی از هویتت هم به تصمیم گره خورده باشد.همین مسئله میتواند باعث شود بازبینی مسیر دشوارتر شود.اما هزینهای که قبلاً پرداخت شده، بهتنهایی دلیل خوبی برای ادامه نیست.
سؤال بهتر این است که با شرایطی که امروز وجود دارد، ادامهدادن از این نقطه به بعد هنوز قابلدفاع است؟ نه اینکه چون تا اینجا آمدهام، آیا مجبورم ادامه بدهم؟تصمیم امروز باید بر اساس آیندهای که هنوز قابل انتخاب است بررسی شود، نه فقط هزینهای که دیگر قابل بازگشت نیست.
مشخص کردن معیار بازبینی پیش از انتخاب
یکی از حرفهایترین کارهایی که میتوان پیش از یک تصمیم مهم انجام داد این است که فقط مشخص نکنیم چه چیزی را انتخاب میکنیم.مشخص کنیم که تحت چه شرایطی این تصمیم را دوباره بررسی خواهیم کرد؟مثلاً:
- چه اطلاعات تازهای میتواند منطق تصمیم را تغییر دهد؟
- چه اتفاقی نشان میدهد یکی از فرضهای اصلی اشتباه بوده است؟
- چه مدت باید به تصمیم فرصت بدهم؟
- چه مقدار سختی را از ابتدا طبیعی میدانم؟
- کدام علامتها نشان میدهند مشکل از اجراست؟
- چه چیزی واقعاً نشانه نیاز به تغییر مسیر است؟
این معیارها یک مزیت مهم دارند.وقتی وسط فشار اجرای تصمیم هستی، لازم نیست هر روز بر اساس احساس همان روز درباره اصل انتخاب قضاوت کنی.از قبل میدانی چه چیزی واقعاً ارزش بازبینی دارد.
بررسی اقدام بعد از تصمیم
برای تصمیمهای مهم فقط لحظه انتخاب را تحلیل نکن.یک مرحله جلوتر برو.فرض کن تصمیم گرفته شده است.حالا بپرس که اولین اقدام من چیست؟ اگر هیچ اقدام مشخصی بعد از تصمیم وجود ندارد، شاید انتخاب هنوز بهاندازه کافی عملیاتی نشده است.
دشوارترین بخش اجرای این تصمیم چیست؟نه فقط بدترین سناریو.سختترین بخش زندگیکردن روزمره با این انتخاب چیست؟چه منابعی لازم دارم؟زمان؟پول؟تمرکز؟مهارت؟اطلاعات؟حمایت؟چه بهایی زودتر از نتیجه ظاهر خواهد شد؟اگر آن را از قبل بشناسی، هنگام ظاهرشدنش کمتر احتمال دارد آن را با شکست تصمیم اشتباه بگیری.
چه زمانی نتیجه قابل ارزیابی است؟یک هفته؟سه ماه؟یک سال؟برای تصمیمی که نتیجهاش زمانبر است، ارزیابی زودهنگام میتواند گمراهکننده باشد.
چه زمانی باید تصمیم را بازبینی کنم؟نه هر بار که تردید ایجاد شد.بر اساس معیار مشخص.چه اتفاقی واقعاً باید باعث تغییر مسیر شود؟این سؤال میان دو جمله فاصله ایجاد میکند.سخت شده است یا ادامهدادنش منطقی نیست. این دو یکی نیستند.
یک تصمیم با انتخاب تمام نمیشود؛ با اقدام وارد واقعیت میشود
تا زمانی که تصمیم فقط در ذهن است، هنوز بسیاری از فرضها امتحان نشدهاند.انتخاب نقطه پایان تصمیم نیست.نقطه انتقال از تحلیل به واقعیت است.بعد از اقدام است که مشخص میشود:
- منابع پیشبینیشده واقعاً کافی بودهاند یا نه
- بها در عمل چقدر سنگین است
- فرضها تا چه حد با واقعیت هماهنگاند
- چه موانعی قبلاً دیده نشدهاند
- فرد تا چه اندازه میتواند مسئولیت پیامد انتخابش را ادامه دهد
به همین دلیل، در یک تصمیم مهم نباید فقط به «کدام گزینه را انتخاب کنم؟» فکر کرد.باید پرسید که بعد از انتخاب چگونه قرار است این تصمیم را زندگی و اجرا کنم؟
سختشدن مسیر همیشه علامت بازگشت نیست
بعد از بعضی تصمیمها ممکن است گه تردید برگردد.گزینه کنارگذاشتهشده جذابتر به نظر برسد.بها بیشتر از چیزی که تصور میکردی احساس شود.نتیجه دیرتر ظاهر شود.یا اجرای تصمیم خستهکنندهتر از چیزی باشد که انتظار داشتی.هیچکدام بهتنهایی ثابت نمیکند که باید مسیر را تغییر بدهی.پیش از قضاوت دوباره، سه سؤال بپرس:
- آیا اکنون فقط در حال پرداخت بهایی هستم که از ابتدا بخشی از این تصمیم بود؟
- آیا اصل تصمیم هنوز قابلدفاع است اما اجرای آن نیاز به اصلاح دارد؟
- یا اطلاعات و شرایط تازهای دارم که منطق تصمیم قبلی را واقعاً تغییر دادهاند؟
تشخیص تفاوت این سه حالت میتواند جلوی دو خطای متضاد را بگیرد. رها کردن زود هنگام یک تصمیم قابل دفاع و اصرار بیش از حد بر تصمیمی که دیگر قابل دفاع نیست.
اگر تصمیمی پیش روی توست
اگر فقط درباره لحظه انتخاب فکر کردهای، ارزش دارد یک مرحله جلوتر را هم ببینی که بعد از انتخاب چه اتفاقی میافتد؟چه بهایی واقعی میشود؟اجرای تصمیم به چه منابعی نیاز دارد؟نتیجه چه زمانی قابل ارزیابی است؟و تحت چه شرایطی باید تصمیم را دوباره بررسی کرد؟در جلسه بررسی تصمیم، هدف فقط رسیدن به یک انتخاب نیست.
قرار است خود تصمیم از نظر بها، پیامدها، اجرا، عدمقطعیت و امکان ایستادن یا بازبینی آگاهانه آن نیز روشن شود.